Zastosowanie ultradźwięków w fizykoterapii zależy nie tylko od rodzaju dolegliwości, lecz także od jej nasilenia i charakteru. Sonoterapia bywa wykorzystywana przy wybranych bólach mięśni, stawów i kręgosłupa, urazach sportowych, stanach zapalnych oraz problemach tkanek miękkich, ale samo rozpoznanie nie przesądza o kwalifikacji do zabiegu.

Jak działają ultradźwięki w fizykoterapii i jakie efekty wywołują

Ultradźwięki w fizykoterapii to fale dźwiękowe o częstotliwości wyższej niż granica słyszalności człowieka. W sonoterapii stosuje się zwykle częstotliwości około 0,8–3 MHz. Ich oddziaływanie może obejmować zarówno efekty termiczne, jak i nietermiczne, a ostateczna reakcja tkanek zależy od dawki oraz warunków zastosowania.

Efekt termiczny wiąże się ze wzrostem temperatury tkanek. Może to sprzyjać zwiększeniu ich elastyczności oraz poprawie mikrokrążenia. Zakres tej reakcji zależy od warunków terapii.

Efekt nietermiczny obejmuje między innymi mikromasaż i kawitację, czyli mechaniczne oddziaływania wywoływane przez falę. Mogą one wspierać przepływ limfy oraz procesy regeneracyjne tkanek. Oba rodzaje efektów mogą występować jednocześnie, ale ich udział zależy od dawki i sposobu prowadzenia terapii.

Efekt termiczny i mechaniczny a reakcje tkanek

Efekt mechaniczny obejmuje drobne zmiany ciśnienia i ruchu, określane jako mikromasaż. Może on wspierać przepływ limfy oraz procesy naprawcze tkanek, ale nie oznacza gwarantowanego przyspieszenia gojenia ani samodzielnego leczenia przyczyny dolegliwości.

Do nietermicznych efektów mechanicznych zalicza się również kawitację. Jej znaczenie zależy od warunków zabiegu; przy zbyt dużej mocy może wiązać się z ryzykiem uszkodzenia tkanek. Udział efektu termicznego i mechanicznego zależy od parametrów terapii.

Na jakie dolegliwości stosuje się terapię ultradźwiękami

Wskazania do terapii ultradźwiękami obejmują przede wszystkim dolegliwości układu mięśniowo-szkieletowego, w tym ból mięśni, stawów i kręgosłupa. Zakres zastosowania zależy od rodzaju oraz ostrości problemu, dlatego samo występowanie dolegliwości nie oznacza automatycznej kwalifikacji do zabiegu.

• Bóle kręgosłupa i nerwobóle: wśród przykładowych zastosowań wymienia się zespoły bólowe kręgosłupa, rwę kulszową i neuralgie.
• Dolegliwości stawów: ultradźwięki stosuje się przy bólach stawów kolanowych, barkowych i biodrowych oraz w wybranych chorobach zwyrodnieniowych.
• Urazy sportowe: terapia może być uwzględniana w postępowaniu przy naderwaniach, skręceniach i stłuczeniach mięśni.
• Wybrane stany zapalne: dotyczy to między innymi zapaleń ścięgien, kaletek maziowych i torebek stawowych.
• Charakterystyczne zespoły bólowe: jako przykłady zastosowań podaje się łokieć tenisisty, ostrogę piętową i zespół Sudecka.
• Obrzęki i uszkodzenia tkanek: ultradźwięki wykorzystuje się także przy obrzękach, krwiakach oraz wybranych uszkodzeniach tkanek miękkich.

Sonoterapia jest zwykle elementem szerszego postępowania rehabilitacyjnego, a nie samodzielnym sposobem leczenia przyczyny bólu. O jej zastosowaniu decyduje ocena konkretnego stanu przez osobę prowadzącą terapię.

Ból, urazy, napięcie tkanek oraz dolegliwości stawów i kręgosłupa

W przypadku dolegliwości układu ruchu ultradźwięki mogą być stosowane jako leczenie wspomagające. Ich zastosowanie jest możliwe przy wybranych bólach mięśniowych i stawowych, zwiększonym napięciu oraz skurczach, a także przy niektórych zespołach bólowych kręgosłupa. Możliwe cele terapii obejmują łagodzenie bólu, rozluźnienie mięśni i poprawę ruchomości, jednak dobór zabiegu zależy od przyczyny problemu oraz oceny konkretnego przypadku.

• Ból mięśni i napięcie: terapia może wspierać rozluźnienie nadmiernie napiętych mięśni oraz ograniczenie dolegliwości związanych ze skurczami.
• Bóle stawów: ultradźwięki bywają stosowane przy wybranych bólach stawowych, w tym dotyczących stawów kolanowych, barkowych i biodrowych. Mogą wspomagać zmniejszenie bólu oraz poprawę ruchomości.
• Dolegliwości kręgosłupa: zastosowanie obejmuje niektóre zespoły bólowe kręgosłupa, w tym rwę kulszową. Nie oznacza to jednak, że zabieg jest odpowiedni przy każdej przyczynie bólu pleców.
• Wybrane urazy sportowe: po właściwej kwalifikacji terapia może być uwzględniona przy stłuczeniach, skręceniach i nadwyrężeniach. Dobór postępowania zależy od rodzaju oraz etapu urazu.
• Charakterystyczne zespoły bólowe: do przykładów wskazań zalicza się łokieć tenisisty.

Ultradźwięki nie zastępują rozpoznania przyczyny bólu ani całościowego planu rehabilitacji. O ich użyciu decyduje osoba prowadząca terapię, uwzględniając lokalizację objawów, rodzaj problemu i stan tkanek.

Ultradźwięki w terapii tkanek miękkich, blizn i obrzęków

W pracy z tkankami miękkimi ultradźwięki mogą wspierać zwiększenie elastyczności więzadeł, ścięgien, torebek stawowych i blizn, a także procesy regeneracyjne po urazach. Zakres zastosowania zależy od stanu tkanek oraz celu rehabilitacji.

W terapii blizn opisuje się rozluźnienie włókien kolagenowych oraz wspieranie procesów naprawczych skóry i tkanki podskórnej. Nie każda blizna reaguje jednak tak samo, dlatego zasadność zabiegu zależy między innymi od etapu gojenia i miejsca występowania zmiany.

• Elastyczność tkanek: terapia może wspierać zwiększenie podatności więzadeł, ścięgien, torebek stawowych i blizn.
• Blizny: możliwe cele obejmują rozluźnienie włókien kolagenowych oraz wspieranie przebudowy skóry i tkanki podskórnej.
• Regeneracja po urazach: ultradźwięki mogą wspierać procesy naprawcze, gdy tkanki wymagają odbudowy.
• Obrzęki: efekty nietermiczne wiąże się między innymi z możliwością poprawy przepływu limfy i zmniejszania obrzęków.
• Gojenie ran: poprawa ukrwienia i stymulacja procesów regeneracyjnych mogą wspierać gojenie, ale zastosowanie zależy od rodzaju rany i fazy procesu.

Przy obrzękach i zmianach po urazach ultradźwięki mogą stanowić element szerszego postępowania, a nie uniwersalną metodę dla każdej lokalizacji i przyczyny problemu.

Fonoforeza jako zastosowanie ultradźwięków z lekiem miejscowym

Fonoforeza, określana także jako ultrafonoforeza, różni się od samej sonoterapii tym, że łączy działanie ultradźwięków z miejscowym zastosowaniem substancji leczniczej. Na skórę nakłada się odpowiedni preparat, a fale ultradźwiękowe mają wspierać jego przenikanie przez naskórek do głębszych warstw tkanek.

W fonoforezie ultradźwięki pełnią więc nie tylko funkcję bodźca fizykalnego, lecz także wspomagają transport substancji przez skórę. Zwiększona penetracja nie zapewnia jednak określonego efektu klinicznego. Rezultat zależy między innymi od rodzaju problemu oraz właściwości zastosowanej substancji.

Technikę uwzględnia się w postępowaniu dotyczącym stanów bólowych i zapalnych, gdy celem jest miejscowe oddziaływanie preparatu. Dobór leku i zasadność połączenia go z ultradźwiękami wymagają oceny medycznej. Sama obecność bólu lub objawów zapalnych nie przesądza o wskazaniu do zabiegu.

Jak przebiega zabieg i od czego zależy dobór parametrów

Przed rozpoczęciem zabiegu pacjent przyjmuje wygodną pozycję, a leczona okolica zostaje odsłonięta. Na skórę nakłada się żel przewodzący, który ogranicza odbicie i utratę energii, ułatwiając transmisję fal do tkanek.

Fizjoterapeuta dobiera parametry do celu terapii, leczonej okolicy oraz charakteru problemu. Aparat umożliwia ustawienie częstotliwości, mocy i trybu emisji — ciągłego albo impulsowego. W fizykoterapii stosuje się częstotliwości około 0,8–3 MHz; 1 MHz wiąże się z głębszym, a 3 MHz z płytszym oddziaływaniem. Żadna z tych wartości nie jest właściwa dla każdego przypadku.

Głowica pozostaje w kontakcie ze skórą dzięki warstwie żelu i jest prowadzona zgodnie z wybraną techniką:

• metoda labilna polega na równomiernym przesuwaniu głowicy po obszarze zabiegowym, na przykład ruchami okrężnymi lub pasmowymi;
• metoda stabilna oznacza utrzymywanie głowicy w jednym miejscu i może być stosowana tylko wtedy, gdy odpowiada temu cel zabiegu oraz ustalonym parametrom.

Czas pojedynczego zabiegu oraz liczba sesji zależą między innymi od ostrości i przewlekłości problemu, dlatego nie ustala się ich według jednego schematu. Wartości 1–15 minut lub seria 6–10 zabiegów mają charakter wyłącznie orientacyjny i nie stanowią uniwersalnego harmonogramu. Po zakończeniu żel zostaje usunięty ze skóry, a parametry mogą być modyfikowane podczas kolejnych wizyt.

Przeciwwskazania, bezpieczeństwo i możliwe działania niepożądane

Bezpieczeństwo terapii zależy od prawidłowego doboru parametrów oraz uwzględnienia przeciwwskazań i miejsca zabiegu. Przed kwalifikacją należy przekazać fizjoterapeucie informacje o ciąży, chorobach przewlekłych, implantach, zaburzeniach czucia i krzepnięcia oraz aktualnych infekcjach. Nieprawidłowe dawkowanie może wiązać się z nadmiernym przegrzaniem i uszkodzeniem tkanek, dlatego zabieg wymaga kontroli specjalisty.

• Nowotwory: ultradźwięków nie stosuje się w obszarze występowania nowotworu złośliwego.
• Ciąża: zabieg może być wykluczony, szczególnie w okolicy brzucha i miednicy; o jego dopuszczalności decyduje specjalista.
• Ostre infekcje i stany zapalne: aktywna infekcja lub stan zapalny w obszarze zabiegowym są przeciwwskazaniem.
• Zakrzepica i zaburzenia krzepnięcia: zakrzepica, krwawienia oraz zaburzenia krzepnięcia wymagają wykluczenia terapii albo szczególnej oceny klinicznej.
• Implanty elektroniczne: rozrusznik serca lub inny aktywny implant elektroniczny w miejscu planowanego zabiegu należy zgłosić przed kwalifikacją.
• Zaburzenia czucia: znacznie osłabione odczuwanie bodźców może wymagać ostrożności lub wykluczenia terapii.
• Implanty metalowe: nie każdy implant automatycznie wyklucza zabieg. Znaczenie mają jego rodzaj i lokalizacja, a decyzję podejmuje specjalista.

W razie bólu, nietypowego pieczenia lub innego niepokojącego odczucia podczas zabiegu należy niezwłocznie poinformować fizjoterapeutę.